Không khí ô nhiễm không phải là một chất độc duy nhất mà là hỗn hợp của bụi mịn, khí độc và các hạt vi lượng bám trên bề mặt bụi. Mỗi thành phần tác động lên đường hô hấp theo một cách khác nhau, nên các bệnh lý phát sinh cũng khá đa dạng, từ những cơn viêm nhẹ thoáng qua đến tổn thương kéo dài nhiều năm.
Bụi PM2.5 là những hạt có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet, chỉ bằng khoảng một phần ba mươi sợi tóc. Chính kích thước siêu nhỏ này khiến lớp lông chuyển và dịch nhầy ở mũi họng không giữ lại được hết. Hạt bụi đi sâu xuống phế quản nhỏ, thậm chí tới phế nang, nơi diễn ra quá trình trao đổi khí.
Khi đến được những vị trí này, bụi mịn kích thích niêm mạc, gây phản ứng viêm và làm tăng tiết đờm. Nếu tiếp xúc lặp đi lặp lại, lớp niêm mạc bảo vệ dần bị bào mòn, khả năng chống lại virus và vi khuẩn suy yếu. Đó là lý do nhiều người nhận thấy mình "dễ ốm vặt" hơn hẳn trong những tháng không khí xấu, dù chế độ ăn ngủ không thay đổi.
Ngoài bụi mịn, các khí như nitơ dioxit (NO2) từ khói xe, lưu huỳnh dioxit (SO2) từ đốt nhiên liệu hay ozon mặt đất cũng làm đường thở co thắt và nhạy cảm hơn. Sự kết hợp của chúng khiến nguy cơ bệnh hô hấp do ô nhiễm không khí cao hơn nhiều so với việc chỉ nhìn vào một chỉ số riêng lẻ.
Nhóm bệnh xuất hiện nhanh, thường trong vài ngày sau đợt ô nhiễm cao, bao gồm viêm mũi dị ứng, viêm họng, viêm xoang, viêm phế quản cấp và viêm phổi. Điểm đáng chú ý là ô nhiễm không nhất thiết trực tiếp "gây" ra các bệnh này, mà làm đường thở yếu đi để tác nhân nhiễm khuẩn dễ tấn công hơn.
Thực tế tại các phòng khám cho thấy mỗi khi chỉ số chất lượng không khí (AQI) tăng vọt kéo dài, lượng bệnh nhân đến khám vì ho kéo dài, ngứa rát họng, nghẹt mũi tăng rõ rệt. Nhiều người tự mua thuốc ho dùng liên tục mà không biết nguyên nhân gốc nằm ở môi trường sống.
Với người đã có bệnh nền, ô nhiễm là một yếu tố khởi phát cơn kịch phát rất rõ ràng. Người bị hen phế quản có thể lên cơn khò khè, tức ngực chỉ sau một buổi đi đường đông xe vào giờ cao điểm. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cũng dễ đợt cấp hơn, khiến người bệnh khó thở, ho đờm nhiều và phải nhập viện.
Đáng lo hơn, tiếp xúc ô nhiễm kéo dài còn có thể góp phần làm xuất hiện bệnh ngay ở người trước đó khoẻ mạnh. Ở trẻ nhỏ, môi trường nhiều bụi mịn được cho là có liên quan đến việc hình thành hen và làm phổi phát triển kém hơn so với bình thường.
Phổi có khả năng bù trừ khá tốt nên tổn thương thường diễn ra âm thầm. Sau nhiều năm hít bụi mịn, chức năng phổi có thể giảm dần mà người bệnh không nhận ra cho đến khi leo vài tầng cầu thang đã thấy hụt hơi. Ô nhiễm không khí ngoài trời cũng đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người, trong đó ung thư phổi là mối quan tâm hàng đầu, kể cả với người không hút thuốc.
Cùng hít một bầu không khí, nhưng mức độ ảnh hưởng của mỗi người lại khác nhau. Hiểu rõ mình thuộc nhóm nào giúp bạn chủ động hơn trong việc đề phòng.
Trẻ thở nhanh hơn người lớn, tính theo cân nặng thì lượng không khí hít vào nhiều hơn, trong khi đường thở nhỏ hẹp và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Trẻ còn thường chơi gần mặt đất, nơi bụi lắng đọng nhiều. Vì vậy một đợt ô nhiễm mà người lớn chỉ thấy hơi khó chịu có thể khiến trẻ ho, sổ mũi kéo dài hoặc viêm tiểu phế quản.
Chức năng phổi suy giảm tự nhiên theo tuổi, kèm theo các bệnh tim mạch, tiểu đường là yếu tố làm cơ thể kém chịu đựng hơn. Ở người lớn tuổi, đợt viêm phổi hay đợt cấp COPD do ô nhiễm có thể diễn tiến nặng và hồi phục chậm hơn nhiều so với người trẻ.
Người mắc hen, COPD, giãn phế quản, viêm mũi dị ứng hay bệnh tim mạch là nhóm nhạy cảm nhất. Với họ, ngày AQI ở mức xấu không chỉ là chuyện khó chịu mà còn là nguy cơ phải tăng liều thuốc, đi cấp cứu hoặc nhập viện.
Phụ nữ mang thai thở nhiều hơn bình thường và chịu thêm gánh nặng cho tim phổi. Tiếp xúc với không khí ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến sức khoẻ người mẹ mà còn được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ sinh non, thai nhẹ cân, nên nhóm này cần đặc biệt thận trọng.
Shipper, tài xế xe ôm công nghệ, công nhân xây dựng, người bán hàng rong hay cảnh sát giao thông là những người phải hít khói bụi nhiều giờ mỗi ngày. Tương tự, những hộ dân sống sát đường lớn, gần khu công nghiệp, làng nghề hoặc công trình đang thi công cũng tiếp xúc với nồng độ bụi cao hơn mức trung bình của thành phố.
Phần lớn người bệnh chỉ đi khám khi triệu chứng đã rõ rệt. Nhận ra sớm những tín hiệu nhỏ sẽ giúp can thiệp kịp thời, tránh để bệnh chuyển nặng hoặc thành mạn tính.
Biểu hiện ban đầu thường: ngứa họng, ho khan hoặc ho có đờm vào buổi sáng, nghẹt mũi, chảy nước mũi kéo dài, cay mắt, chảy nước mắt. Một số người thấy mình thở nông hơn khi gắng sức, hoặc nhanh mệt khi đi bộ so với trước. Nếu các triệu chứng này tăng lên vào những ngày không khí xấu và đỡ khi ở trong nhà sạch, đó là gợi ý khá rõ về yếu tố môi trường.
Bạn nên đi khám khi gặp một trong các tình huống sau:
Với các biểu hiện nặng như khó thở nhiều, tím tái hay ho ra máu, đừng chần chừ mà hãy đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
Cảm lạnh do virus thường tự khỏi sau khoảng 7 đến 10 ngày, triệu chứng giảm dần theo thời gian. Trong khi đó, tình trạng liên quan đến ô nhiễm có xu hướng tái đi tái lại, kéo dài dai dẳng và thay đổi theo chất lượng không khí từng ngày. Nếu bạn hay "cảm" lặp đi lặp lại nhiều lần trong vài tháng, nhất là vào mùa thu đông khi nghịch nhiệt làm bụi mịn tích tụ, hãy nghĩ đến việc kiểm tra phổi thay vì chỉ uống thuốc triệu chứng.
Bạn không thể thay đổi cả bầu khí quyển, nhưng hoàn toàn có thể giảm lượng bụi mà phổi phải đón nhận mỗi ngày. Hiệu quả nhất là kết hợp nhiều biện pháp nhỏ thay vì trông chờ vào một cách duy nhất.
Hãy tập thói quen xem AQI trên các ứng dụng hoặc trang quan trắc trước khi ra ngoài. Khi chỉ số vượt ngưỡng 100, người nhạy cảm nên hạn chế vận động mạnh ngoài trời; từ mức 150 trở lên, ngay cả người khoẻ mạnh cũng nên giảm thời gian ở ngoài. Có thể dời giờ tập thể dục sang thời điểm không khí tốt hơn, hoặc chuyển vào phòng tập trong nhà.
Khẩu trang vải thông thường lọc bụi mịn rất hạn chế. Để chắn PM2.5, bạn nên dùng loại có tiêu chuẩn lọc như N95, KN95 hoặc tương đương, và quan trọng là phải ôm khít mặt. Một chiếc khẩu trang đắt tiền nhưng hở hai bên má vẫn để bụi lọt vào dễ dàng. Hãy thay khẩu trang khi bị ẩm, rách hoặc khi thấy khó thở hơn lúc mới đeo.
Không ít người nghĩ ở trong nhà là an toàn tuyệt đối, nhưng bụi mịn vẫn len qua khe cửa, còn khói nấu ăn, nhang, thuốc lá làm không khí trong phòng bẩn thêm. Vào những ngày AQI cao, bạn nên đóng cửa chính, mở cửa sổ vào thời điểm không khí tốt hơn, dùng máy lọc không khí có bộ lọc HEPA trong phòng ngủ hoặc phòng của trẻ nhỏ. Thường xuyên lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô, vệ sinh lưới lọc điều hoà và hạn chế đốt hương, nến, đun nấu bằng than củi.
Uống đủ nước giúp dịch nhầy loãng và dễ đào thải bụi. Ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn và tuyệt đối không hút thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử, sẽ giúp phổi bền bỉ hơn. Việc tiêm phòng cúm hằng năm và phế cầu theo tư vấn của bác sĩ cũng đáng cân nhắc với người cao tuổi và người có bệnh nền, vì nó giảm nguy cơ biến chứng khi đường thở đang bị kích thích.
Sau một ngày di chuyển nhiều ngoài đường, hãy rửa mặt, súc họng và vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý. Thói quen đơn giản này giúp loại bớt bụi bám ở niêm mạc, giảm kích ứng và hạn chế viêm nhiễm kéo dài. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên thay quần áo, rửa tay chân cho con khi về nhà.
Không phải ai có triệu chứng ho hay khó chịu ở họng cũng cần lo lắng, nhưng nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao, sống và làm việc trong môi trường nhiều bụi, hoặc các triệu chứng cứ tái diễn mà chưa rõ nguyên nhân, việc đi khám để được đánh giá chính xác là lựa chọn nên làm sớm.
Tại buổi khám, bác sĩ thường bắt đầu bằng việc hỏi bệnh sử, môi trường sống và làm việc, thói quen sinh hoạt, sau đó nghe phổi, kiểm tra tai mũi họng và đo chỉ số oxy trong máu. Tuỳ tình trạng của từng người, bác sĩ có thể chỉ định thêm chụp X-quang phổi để xem tổn thương nhu mô, đo chức năng hô hấp để đánh giá khả năng thở, hoặc một số xét nghiệm máu cơ bản khi nghi ngờ nhiễm trùng. Kết quả sẽ giúp bác sĩ tư vấn hướng điều trị và cách bảo vệ phổi phù hợp với từng trường hợp.
Nếu bạn đang ở khu vực phía Tây Hà Nội và muốn kiểm tra sức khoẻ hô hấp, bạn có thể đến phòng khám I-Medicare tại Tầng 1, Toà nhà The Garden, Đường Mễ Trì, Phường Từ Liêm, Hà Nội. Nên chủ động đặt lịch hẹn và mang theo các kết quả khám, đơn thuốc cũ (nếu có) để bác sĩ có thêm cơ sở đánh giá tình trạng của bạn.
Nguy cơ bệnh hô hấp do ô nhiễm không khí là vấn đề có thật, tác động từ viêm họng, viêm phế quản thông thường đến hen, COPD và các tổn thương phổi lâu dài. Trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền và người làm việc ngoài trời cần đặc biệt chú ý, đồng thời không nên chủ quan với những cơn ho dai dẳng hay khó thở. Hãy bắt đầu từ việc theo dõi AQI, đeo khẩu trang đúng chuẩn, giữ nhà sạch và sắp xếp một buổi khám phổi sớm để bảo vệ lá phổi của bạn và gia đình.
🇻🇳 PHÒNG KHÁM ĐA KHOA I-MEDICARE 🇰🇷
Địa chỉ: Tầng 1, Trung tâm thương mại The Garden, Mễ Trì, Hà Nội
Hotline: 024.3880.3333
Thứ Hai - Thứ Sáu: 8:30 - 19:30 | Thứ Bảy: 8:30 - 17:30 | Chủ nhật: 8:30 - 15:30
Website: imedi.com.vn
Zalo OA: zalo.me/pkdkimedicare
KakaoTalk: http://pf.kakao.com/_WxikRK
Facebook: https://www.facebook.com/pkdk.imedicare
Tiếng Việt
English
한국어
